Mark Rothko Kimdir? Hayatı, Sanatı ve Eserleri

Modern sanatın en mistik ve etkileyici figürlerinden biri olan Mark Rothko, geliştirdiği “Renk Alanı Resmi” (Color Field Painting) ile 20. yüzyıla damgasını vurmuştur. Sanatçı, figüratif anlatımdan tamamen uzaklaşarak duyguları sadece renk blokları aracılığıyla iletmeyi amaçlamıştır. Rothko’nun eserleri, izleyiciye görsel bir deneyimden çok, ruhsal bir yolculuk sunar; devasa tuvalleri karşısında insanlar sıklıkla ağlar, hüzünlenir veya derin bir sükunete kapılır.

Bu makalede Mark Rothko’nun kim olduğunu, Rusya’dan Amerika’ya uzanan göç hikayesini, trajik sonunu ve bugün müzayede rekorları kıran başyapıtlarını tüm detaylarıyla inceleyeceğiz.

Mark Rothko Kimdir?

Mark Rothko (1903–1970), Letonya asıllı Amerikalı ressam ve Soyut Dışavurumculuk akımının en önemli temsilcilerinden biridir. Sanat kariyerine figüratif ve sürrealist çalışmalarla başlasa da, 1940’ların sonunda kendi imzasını bulmuş; üst üste binen, kenarları belirsiz, yüzen dikdörtgen renk bloklarıyla tanınmıştır. Rothko, sanatını “basit bir renk düzenlemesi” olarak görmemiş, aksine “trajedi, coşku ve yok oluş” gibi temel insan duygularını ifade etmenin bir aracı olarak tanımlanmıştır.

Ressam, eserlerinin devasa boyutlarda olmasını özellikle tercih etmiştir; bunun nedeni görkem yaratmak değil, izleyiciyi tablonun içine alarak ona “yakınlık” hissettirmektir. Günümüzde soyut tablolar denildiğinde akla ilk gelen isimlerden biri olan Rothko, modern iç mekan tasarımlarında derinlik ve duygu yaratmak için en çok başvurulan sanatçılardandır.

Rothko’nun Hayatı: Rusya’dan Amerika’ya Göç

Mark Rothko, asıl adıyla Markus Yakovlevich Rotkovich, 25 Eylül 1903’te Rus İmparatorluğu sınırları içindeki Dvinsk’te (bugünkü Letonya, Daugavpils) Yahudi bir ailenin dördüncü çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babası Jacob, çocuklarının laik eğitim almasını istese de, Markus’u dini eğitim alması için Yahudi okuluna göndermiştir; bu erken dönem eğitimi, sanatçının ilerideki mistik ve sorgulayıcı yapısının temelini atmıştır.

Rotkovich ailesi, 1913 yılında Yahudi karşıtı baskılardan (pogromlar) kaçarak Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etmiş ve Portland, Oregon’a yerleşmiştir. Ancak babasının ani ölümü aileyi yoksulluğa sürüklemiş, Markus genç yaşta çalışmak zorunda kalmıştır. Zekası sayesinde Yale Üniversitesi’ne burslu giren Rothko, buradaki elitist ve Yahudi karşıtı ortamdan rahatsız olarak eğitimi yarıda bırakmış ve New York’a taşınmıştır. 1940 yılında ise Amerikan vatandaşlığına geçerken ismini “Mark Rothko” olarak kısaltmıştır.

Rothko’nun Sanat Anlayışı

Mark Rothko’nun sanatı, izleyici ile tablo arasında doğrudan ve aracısız bir duygusal iletişim kurma arzusuna dayanır. Sanatçı, “Ben renklerle ilgilenmiyorum, ben sadece trajediyi, coşkuyu, mahvoluşu ifade etmekle ilgileniyorum” diyerek sanatının dekoratif olmadığını vurgulamıştır.

Rothko, eserlerinde “Multiform” adını verdiği geçiş döneminden sonra klasik tarzını oturtmuştur. Bu tarzda, tuval üzerine ince katmanlar halinde sürülen boyalar (glaze tekniği), renklere içten gelen bir ışık kazandırır. Dikdörtgen formların kenarları keskin değil, bulanıktır; bu da renklerin titreştiği ve nefes aldığı izlenimini yaratır. Rothko, tablolarının loş ışıkta sergilenmesini istemiştir, böylece renklerin parlaklığı değil, ruhsal derinliği ön plana çıkmaktadır.

Rothko’nun En Önemli Eserleri

Mark Rothko’nun eserleri, basit gibi görünse de karmaşık bir duygusal yoğunluğa sahiptir. Bu eserlerin reprodüksiyonları, özellikle geniş duvarlarda [şüpheli bağlantı kaldırıldı] arayanlar için mekana sofistike ve meditatif bir hava katar.

Orange, Red, Yellow – 1961

Christie’s müzayedesinde 86.9 milyon dolara satılarak rekor kıran Orange, Red, Yellow tablosu, Rothko’nun en canlı ve enerjik eserlerinden biridir. Turuncu ve kırmızı tonlarının sarı bir zemin üzerinde yüzdüğü bu eser, gün batımının sıcaklığını ve yaşamın yoğunluğunu simgeler. Tablonun anlamı, renklerin parlaklığına rağmen altta yatan bir gerilim ve varoluşsal bir çığlıktır; Rothko burada neşeyi değil, ateşin yakıcılığını ve hayatın kaçınılmaz döngüsünü anlatır.

White Center (Yellow, Pink and Lavender on Rose) – 1950

David Rockefeller koleksiyonunda bulunduğu için “Rockefeller’ın Gülü” olarak da bilinen White Center eseri, Rothko’nun renk paletindeki ustalığının zirvesidir. Tablo, alttan üste doğru koyu pembe, lavanta, beyaz ve sarı blokların dengeli bir kompozisyonunu sunar. Eserin anlamı, beyaz rengin saflığı ile pembe tonlarının romantizmi arasındaki kırılgan dengedir; bu tablo genellikle umut, huzur ve dinginliğin görsel bir manifestosu olarak yorumlanır.

No. 61 (Rust and Blue) – 1953

Los Angeles Çağdaş Sanat Müzesi’nde sergilenen No. 61 (Rust and Blue) tablosu, sanatçının daha melankolik ve içe dönük dönemini yansıtan bir başyapıttır. Pas rengi (kahverengimsi kırmızı) ve mavinin farklı tonlarının üst üste bindiği eser, yeryüzü ve gökyüzü arasındaki karşıtlığı simgeler. Tablonun anlamı, mavinin temsil ettiği maneviyat ile pas renginin temsil ettiği maddi dünya/çürüme arasındaki çatışmadır; izleyiciye hüzünlü ama kabullenmiş bir sükunet hissi verir.

Black on Maroon – 1958

Londra’daki Tate Modern’de sergilenen Black on Maroon, Rothko’nun Seagram Binası için hazırladığı ancak oraya asmaktan vazgeçtiği serinin en karanlık parçalarından biridir. Koyu bordo zemin üzerine yerleşen siyah dikdörtgenler, bir pencereden çok kapalı bir kapıyı veya bir mezar taşını andırır. Eserin anlamı, trajedinin ve ölümün kaçınılmazlığıdır; Rothko bu dönemde Nietzsche’nin “Trajedinin Doğuşu” kitabından derinden etkilenmiş ve sanatında mitolojik bir derinlik aramıştır.

Four Darks in Red – 1958

Whitney Amerikan Sanat Müzesi’nde bulunan Four Darks in Red, Rothko’nun kırmızıyı sadece bir renk değil, bir duygu durumu olarak kullandığı ikonik eseridir. Tablo, kan kırmızısı bir zemin üzerinde yüzen dört koyu (siyah ve kahverengi) yatay banttan oluşur. Eserin anlamı, canlılığın (kırmızı) içindeki tehditkar unsurlar (siyahlar) ve yaşamın içindeki ölüm korkusudur; kırmızı tablolar arasında en dramatik ve gerilimi yüksek olanlardan biridir.

Untitled (Black on Grey) – 1969

Sanatçının intiharından kısa bir süre önce tamamladığı Untitled (Black on Grey) serisi, Rothko’nun sanatındaki son duraktır. Bu eserlerde renkli bloklar tamamen kaybolmuş, yerini siyah ve gri olmak üzere ikiye bölünmüş keskin bir kompozisyona bırakmıştır. Tablonun anlamı, bir ay yüzeyini andıran ıssızlık ve ufuk çizgisidir; siyah ölümün, gri ise belirsizliğin sembolüdür. Rothko bu resimler için “Bunlar ölüm hakkında” demiştir.

Seagram Binası Komisyonu ve Reddedilen Restoran Projesi

Mark Rothko, 1958 yılında New York’taki Seagram Binası’nın içindeki lüks “Four Seasons” restoranı için bir dizi duvar resmi yapması karşılığında astronomik bir ücret teklifi almıştır. Rothko, başlangıçta bu teklifi kabul etmiş ve 30’a yakın eser üretmiştir. Ancak eşiyle birlikte restorana yemeğe gittiğinde, ortamın “zenginlerin gösteriş alanı” olduğunu ve sanatının burada sadece dekor olarak kalacağını fark etmiştir. Büyük bir öfkeyle kontratı fesheden Rothko, aldığı parayı iade etmiş ve tabloları vermemiştir. Bu olay, onun sanatsal bütünlüğe paradan daha çok değer verdiğinin en büyük kanıtıdır.

Rothko Şapeli (The Rothko Chapel) – Teksas

Houston, Teksas’ta bulunan Rothko Şapeli, sanatçının mirasının en somutlaştığı yerdir. Herhangi bir dine bağlı olmayan (non-denominational) bu ibadet ve meditasyon alanı, Rothko’nun tasarladığı 14 büyük siyah ve mor tonlu tabloya ev sahipliği yapar. Şapelin sekizgen mimarisi ve eserlerin yerleşimi, ziyaretçiyi dış dünyadan kopararak tamamen kendi iç sesine yöneltir. Burası bir sanat galerisinden ziyade, modern insanın ruhani sığınağıdır.

Rothko’nun Depresyonu ve Trajik Ölümü

Mark Rothko, hayatının son yıllarında ciddi sağlık sorunları (aort anevrizması), alkolizm ve ağır depresyonla mücadele etmiştir. Eşi Mell ile ayrılması ve sanat dünyasının değişen dinamikleri (Pop Art’ın yükselişi), onu daha da yalnızlaştırmıştır. Sanatçı, 25 Şubat 1970 tarihinde, 66 yaşındayken New York’taki atölyesinde intihar ederek hayatına son vermiştir. Asistanı tarafından kanlar içinde bulunan Rothko, ardında tamamlanmamış bir “son söz” bırakmıştır.

Rothko Hakkında Az Bilinen Gerçekler

Mark Rothko’nun sanat dünyasındaki imajının aksine, özel hayatında oldukça farklı bir karakteri vardı. Sanatçı, kendisinin “soyut dışavurumcu” olarak adlandırılmasından nefret eder, etiketlerin sanatını sınırladığını düşünürdü. Rothko, izleyicilerin tabloları karşısında ağlamasını en büyük başarı olarak görür ve “İnsanlar resimlerim karşısında ağlıyorsa, ben onlarla aynı dini deneyimi paylaşıyorum demektir” derdi. Ayrıca bir sanatçı gibi değil, bir işçi veya tesisatçı gibi giyinmeyi sever, bohem hayat tarzından uzak dururdu.

Rothko Eserleri Hangi Müzelerde?

Mark Rothko’nun eserleri, modern sanatın en önemli koleksiyonlarında başköşede yer alır.

• Tate Modern, Londra: Rothko’nun Seagram Binası için yaptığı ve son anda vermekten vazgeçtiği ünlü duvar resimleri (Seagram Murals) buradadır.
• National Gallery of Art, Washington D.C.: Sanatçının en geniş koleksiyonlarından birine ev sahipliği yapar.
• Museum of Modern Art (MoMA), New York: “No. 10” ve birçok renk alanı resmi burada sergilenmektedir.
• The Rothko Chapel, Houston: Eserlerin mimariyle bütünleştiği tek yerdir.